Woensel - De Joannes Berchmansschool
en het mysterie van de Woenselse Windmolen

 


Een stralende, zonovergoten dag, een strak blauwe lucht, vakkundig geplaatste korenschoven als soldaten in het gelid, op de achtergrond een oude windmolen.
Het is een prachtig tafereel dat door Vincent van Gogh in 1885 werd geschetst. Het is niet met zekerheid te zeggen of het deze molen is die hij schetste, maar in die tijd bevond zich net buiten de oude kern van de Fellenoord een achtkantige beltmolen die daar in de Napoleontische tijd is gebouwd. Vincent kwam vaak in Eindhoven waar hij zijn vriend Antoon Kerssemakers bezocht. De molen bevond zich net over het spoor in Woensel, aan het "Meulenpaaike" (later de Kortestraat) een pad tussen de Boschdijk en de Lijmbeekstraat. Hij werd voor het eerst in 1816 genoemd toen de Gebr. Van der Grinten toestemming vroegen aan het Woenselse dorpsbestuur om naast de windmolen een rosmolen te mogen bouwen, zodat er ook bij ongunstige wind kon worden gemalen.


Dat de toestemming niet werd verleend had alles te maken met het feit dat er al een watermolen was in Woensel die zó zwaar was belast met jaarlijkse erfrechten dat deze een dergelijke concurrentieslag mogelijk niet zou overleven. In 1832 werd de windmolen beschreven als "zeer gunstig gelegen doch niet best ter wind staande".
Om die reden diende J. van der Grinten in 1832 een verzoek in om de molen te mogen verplaatsen. Ondanks gegeven toestemming ging het plan om onbekende redenen niet door. Twee eigenaren en vele uitbreidingen en vernieuwingen (o.a. een stoommachine van 5 pk) verder werd de molen in 1890 in de Meierijsche Courant te koop aangeboden. In 1898 volgt de sloop, mogelijk ten behoeve van de bouwplannen voor een nieuwe kerk en pastorie. Als dan aan de Anna Mariaweg in Vlokhoven ineens een nieuwe achtkantige molen verschijnt ligt volgens molenkenner Ing. P.W.E.A. van Bussel de conclusie voor de hand dat het hierbij om de herbouwde molen gaat.

Op het terrein dat grensde aan het "Meulenpaaike" verrees in 1909 de St. Antoniuskerk met pastorie. De ruimte tussen de pastorie en dit paadje werd in 1923 opgevuld door de St. Joannes Berchmansschool, beter bekend als de Fraterschool aan de Boschdijk.
Deze school werd in eerste instantie gebouwd als openbare lagere school.
Omdat er geen enkele katholieke jongensschool in Woensel was, liep Pastoor Peters al jaren rond met plannen om er in zijn parochie een op te richten. Dank zij een gift van de liefdadige

familie Van Kemenade mochten zich de fraters van Tilburg hier vestigen. Zij stonden bekend om hun kwalitatief hoogstaand onderwijs.

Wie waren de Fraters van Tilburg?
De Fraters van Tilburg vormen ook nu nog een R.K. Congregatie van mannelijke religieuzen, niet-priesters, die leven in communiteiten. Zij leggen bij hun professie de geloften af van religieuze gehoorzaamheid, armoede en zuiverheid, en zetten zich in voor het welzijn van de medemens, vooral van de jeugdigen, door opvoeding en onderwijs, met voorkeur voor de armen.
Toen Bisschop Joannes Zwijsen (1794-1877) nog pastoor was, zag hij hoe onverzorgd de kinderen van de armen waren. Er waren geen sociale voorzieningen en onvoldoende onderwijs. Daarom stichtte hij in het midden van de 19de eeuw twee congregaties, een van de Zusters in 1832 en een van de Fraters in 1844, met de opdracht om onderwijs uit Liefde te geven. Eerst in Tilburg, maar al gauw ook in andere plaatsen en landen.

De Woenselse fraters woonden in eerste instantie in twee huisjes in de Houtstraat, onder zeer sobere omstandigheden. Door het toedoen van de toenmalige burgemeester van Eindhoven, de heer Verdijk, die zeer gecharmeerd was van bijzonder onderwijs dat gegeven werd door religieuzen, werd de openbare lagere school aan de Fellenoord in het gemeenteraadsbesluit van 27 augustus 1923 overgedragen aan de R.K. St. Jozefvereniging. Op 3 september van dat jaar konden de lessen aan de Joannes Berchmansschool van start gaan. Door toedoen van Pastoor Peters waren alleen jongens uit de Fellenoord-parochie toelaatbaar. Op de eerste schooldag kwamen er echter veel meer jongens dan aangemeld waren. De pastoor wist er wel raad mee. Minder honkvaste jongens van de Broekseweg of Lijmbeekstraat werden alvast weggestuurd: "Gij niet: vandaag hier, morgen daar, de poort uit met uw jongen". Helaas, het mocht niet baten, de jongens bleven komen. Na overleg met het hoofdbestuur van de fraters in Tilburg mocht er op 22 september een nieuwe frater nog een eerste klas starten met maar liefst 48 (!) kinderen.

Met het oog op de groeiende Eindhovense bevolking en de hoop dat het werk van de fraters zich flink zou uitbreiden werd begonnen met de bouw van een fraterhuis aan de Frankrijkstraat. In de jaren die daarop volgden werden er ook in andere Woenselse parochies fraterscholen opgericht, o.a. de St. Paulusschool aan de Frankrijkstraat en de St. Petrus Canisiusschool aan de Pastoriestraat.

Omdat de Joannes Berchmansschool na een aantal jaren uit zijn voegen dreigde te groeien werden er in 1930 enkele lokalen aangebouwd. Toen die op 1 juni van dat jaar in gebruik werden genomen werd de school gesplitst in - voor de wet - twee zelfstandige scholen: Boschdijk 69a en Kortestraat 1. De school aan de Kortestraat werd weer opgeheven per 1 september 1951; het personeel kon terecht bij de oude school.


Deze niet-alledaagse schoolfoto werd gemaakt in 1932, getuige de vermelde opdrachten op het bord. Dat het niveau bijzonder hoog was is daar ook uit op te maken. Menig leerling van nu zou zijn wenkbrauwen fronsen bij hetgeen er op het bord stond. Jammer dat we niet meer hebben kunnen achterhalen om welke klas het hier gaat.

Veel oude klassenfoto´s van de school zijn tijdelijk te bekijken bij Digitale Stad Eindhoven. Wij hopen dat er nog mensen zijn die zichzelf of een familielid herkennen en dat aan ons willen melden.

 



Een prachtige overzichtsfoto van de speelplaats met op de achtergrond het huis van Louis Vrijdag aan de Binnenpad, dat als zandpad uitkwam op het Eindje.

Louis Vrijdag van de gelijknamige drukkerij, ook wel bekend als Lodewijk van Woensel publiceerde diverse boekjes en was zeer musicaal. Bij hem thuis repeteerden hele koren. Zijn vader was koorleider van het Rozenknopje.



In 1937 was Pastoor van Wijck 25 jaar priester. Het personeel van de school overhandigde hem als dank een prachtige oorkonde, door hen allen ondertekend.



Het personeel van de school bestond in 1943 uit: frater Cunibert, frater Hyacintus, de heer Snep, frater Lambert (hoofd der school), frater Prudentio, frater Flavius, frater Gonzago, frater Maternus, frater Alexandro, de heer Thielemans en de heer Braun.




Leerlingen die kans maakten om toegelaten te worden op ULO, MULO of HBS kregen in de zesde klas na schooltijd eens per week Franse les.
Deze foto van de Franse lessers werd in 1942 genomen. Op de achtergrond van links naar rechts het hoofd der school frater Lambert, kapelaan Van der Vleuten en frater Hyacinthus.
Graag zouden wij willen achterhalen wie de leerlingen op deze prachtige foto zijn.

Dit kunt u ons per e-mail laten weten.




De oorlogsjaren hebben diepe wonden achtergelaten in dit stukje Eindhoven. Het sinterklaasbombardement van 6 december 1942 en nog een op 30 maart 1943 troffen beide deze parochie. De angst voor het luchtalarm beheerste het leven dag en nacht. Van goed onderwijs kon geen sprake zijn. Door kolengebrek moesten de scholen hun toevlucht zoeken tot alternatieve lesruimten, waaronder de patronaatsgebouwen Sancta Maria en de Hooizolder (de Kroon). Het laatste bombardement door de Duitsers op 19 september 1944, waarbij de St. Antoniuskerk en grote delen van de rest van de stad zwaar werden beschadigd deed er daags na bevrijding nog een schepje bovenop.

De bevrijding in 1944 kenmerkte voor de Joannes Berchmansschool een periode van bezetting door Britse geallieerde soldaten van het RAFR 2781 Squadron. Vanaf 27 september 1944 was de school door hen in gebruik.


Vreugde alom en lekkernijen in overvloed! Sinterklaas 1944

Achter op deze foto staat in Engels handschrift geschreven: Christmas party for local Eindhoven children given by 2781 Squadron RAFR at Basisschool Christmas 1944.

Als u goed kijkt ziet u geheel rechts nog net de mijter en lange baard van Sinterklaas. Ja, leg een Engelsman het verschil tussen Sinterklaas en Father Christmas maar eens uit...



Poseren op de speelplaats.
Dit regiment werd op 19 december 1941 te Peterborough opgericht.
In maart 1943 werd het een Field Squadron dat in april 1944 werd toegevoegd aan de 2nd Tactical Air Force. Als Armoured Car Unit vertrokken zij in augustus 1944 naar het vasteland van Europa. Zij dienden in Sleeswijk, Kiel and Sylt, en werden in juli 1946 te Lubeck opgeheven. Eén van hen, F/O John Still Millar ontving op 14 november 1944 een onderscheiding.



Bronnen: Eindhovense Molens 2 door J. Spoorenberg, Fr. Witbroek - de Fraters van Tilburg. Fotoverantwoording: Archief Basisschool Fellenoord.



 

Naar Joannes Berchmansschool 2